Giriş
1908 Jön türk devrimi ile 1911 xınhaı Devrimi aynı dönemde gerçekleşmiştir. Fakat bu dönemde iki devrim de büyük bir gelişme kaydedemediği için kesintiye uğramıştır. 19 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a ayak basmasıyla Kurtuluş Savaşı’nın başlaması ile 4 Mayıs’ta Çin gençliğinin emperyalizme karşı ayağa kalkması aynı dönemde gerçekleşmiştir. Kurtuluş Savaşı’nın zaferiyle birlikte Türk Devriminin başarıya ulaşması ile Kuzey Seferi’nin başarıya ulaşarak Çin’de Guomindang’ın iktidarı ele geçirmesi yine benzer dönemde gerçekleşmiştir.
Birinci Afyon Savaşı sonrası imzalanan Nanjing Antlaşması’ndan 1949 Çin Devrimine kadar sürecek yüzyıl boyunca aşağılanma ve eşit olmayan antlaşmalar dönemi yaşanmıştır. Bu dönemde Batılı güçler Qing Hanedanlığını savaş tehditleri altında tutarak gümrük, kıyı ve nehir seyrüsefer hakları, yerleşim yeri ve liman kurma gibi çeşitli politik ve ekonomik imtiyazlar kazanmışlardır (Wang, 2005Wang, D. (2005). China’s Unequal Treaties: Narrating National History. Lexington Books.; Jianlang, 2016Jianlang, W. (2016). Unequal Treaties and China. 1. Silkroad Press.). 1840’da Afyon Savaşı’yla başlayan Batı devletlerinin Çin’i aşağılama döneminin başlamasıyla birlikte Taiping Ayaklanması, Boksör İsyanı, 1911 Xinhai Devrimi ve 1949 Çin Devrimine uzanan emperyalizme karşı direniş hareketleri örgütlenmiştir. Özellikle Birinci Çin-Japon Savaşı’nda (1894-1895) Çin’in yenilmesi sonrası ülkede reform ve Batı modernleşmesinin izlenmesi gerektiği anlayışını doğurmuştur.
Örneğin Qing hanedanlığının reformistlerinden Kang Youwei 1898 yılında imparator Guangxu’ye anayasal bir meşrutiyet yönetiminin kurulmasını da içeren raporlar sunmuştur (Fidan, 2013Fidan, G. (2013). Çin’den Görünen Osmanlı: Çinli Düşünür Kang Youwei’in Türk Seyahatnamesi. İstanbul: Yeditepe Yayınları.). Youwei raporunda iki imparatorluğunda çökmekte olduğu fakat hangisinin daha önce çökeceğini bilmediğini belirtmiştir. Ayırca, Osmanlı’nın gerileme döneminde Midhat Paşa’nın reformlarından övgüyle bahsetmiş ve Osmanlı ile Qing Hanedanlığının benzerliklerini vurgulayarak Türk reformlarının Çinlere bir örnek olabileceğini belirtmiştir (Fidan, 2013: 10Fidan, G. (2013). Çin’den Görünen Osmanlı: Çinli Düşünür Kang Youwei’in Türk Seyahatnamesi. İstanbul: Yeditepe Yayınları.).
1906 İran Meşrutiyet Devrimi ve 1908 Jön Türk Devrimi dalgası Çin’deki devrimcileri de heyecanlandırmıştır. Çin devrimcileri Asya’da yükselen devrimci dalgadan övgüyle bahsetmekle kalmamış aynı zamanda hatalardan da dersler çıkarmıştır (Ying, 1995: 81-82Ying, F. [ 樊英 ] (1995). 中国近代民族主义与亚洲民族的 觉醒 [Modern Chinese Nationalism and the Awakening of Asian Nations], 湘潭师范学院学报 [ Journal of Xiangtan Normal University ], Issue 5, 80-83.). Örneğin Sun Yat-sen, Çin’in Batılılar tarafından bölünme sorununun ancak devrimle önlenebileceğini vurgulamıştır. Bu konuda Jön Türk Devrimine atıf yaparak şöyle demiştir: “Çin, ‘Uzak Doğu’nun Hasta Adamı’ olarak adlandırılmıştır. Ancak şimdi, ‘Yakın Doğu’nun Hasta Adamı’ Türkiye, bölünme sorununu devrim yoluyla çözdü. Çin’in durumu nasıl farklı olabilir?” (Wie, 1994Wie (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Diğer bir örnek ise Xinhai devriminin önderlerinden Song Jiaoren, yükselen Jön Türk devrimci hareketine yakından ilgi göstermişti. Jiaoren, Çin ile Osmanlı arasında bir kader birliği olduğunu düşünmekteydi (Gong, 2023: 909-910Gong, Chen (2023). Revolutionaries on revolutionaries: how Chinese Xinhai revolutionaries and Young Turks viewed each other, Middle Eastern Studies, 59:6, 903-915). Bir başka örnek ise Guomindang’ın (GMD) önderlerinden Hu Hanmin’in 1910 yılında Guomindang’ın yayın organı Minbao’ da kaleme aldığı “Türk Devriminin Ordumuza Söyleyecekleri” başlıklı yazısında Jön Türk Devrimi’nden bahsetmiştir (Hu, 1910Hu, Ha. 胡汉民 (1910). 就土耳其革命告我国军人 [To Our Soldiers Regarding the Turkish Revolution]. 民报 [ Min bao ], 第 期， 1-25.). Aynı sayıda Minbao editörleri “Türk Devrimi” başlıklı yedi sayfalık bir haber yorumuna yer vermiştir (Minyi, 1910Minyi (1910). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Diğer taraftan ÇKP’nin kurucularından Li Dazhao, Çin’in yeniden ayağa kaldırılmasında gençliğin hem önemli bir güç hem de devrimci hareketin öncüsü olacağını düşünüyordu. Dazhao, 1916 yılında yazdığı yazısında Çin için örnekler verirken Jön Türklere de atıf yapmaktaydı (Dazhao, 2006: 166-171Dazhao, L. (2006). 李大钊全集第一卷 [Li Dazhao Collected Works 1] 人民出版社 [ The People Press ].; Shan, 2024: 85Shan, P. F. (2024). Li Dazhao China’s First Communist. New York: Suny Press.). Sun Yat-sen, Jön Türk Devrimi’nin ardından 6 Ağustos 1908’de yazdığı yazısında şöyle demektedir: “Türkiye’nin Avrupa’daki tüm toprakları bölünme yoluyla kaybedilmiştir. Güçler, geriye kalan tek vilayeti Makedonya’ya da müdahale etmiş, siyasi yetkililerini ve polislerini buraya göndermiştir. Sonuç olarak, oradaki egemenlik yakında Türkiye’den geçecektir.
Ancak tam da Güçlerin nüfuz ettiği ve müdahale ettiği yerlerde, Jön Türkler silahlı bir mücadele yürüttü ve bir anda padişahın önde gelen generalini ele geçirdi ve bunun ardından askerler isyan ederek İttihat Terakki’ye iltihak etti. Bu süre zarfında, çeşitli uluslar devrim nedeniyle müdahale etmediler; dahası, devrim nedeniyle müdahalelerini azalttılar, sadece bekleyip izlediler. Daha sonra, padişah tahttan çekildiğinde ve devrim başarıyla sonuçlandığında, daha da ileri giderek siyasi yetkililerini ve polislerini geri çektiler ve İttihat Terakki’yi kendi başına hareket etmekte özgür bıraktılar. Dahası, bugün Türk halkına tebriklerini iletiyor ve kendilerini savunabildikleri için onları övüyorlar” (Wei, 1994Wei, J. L. (1994). Prescriptions for Saving China: Selected Writings of Sun Yat-sen. Hoover Instituion Press.).
Kang Youwei, 1908’de tam da Jön Türk Devrimi sırasında İstanbul’u gezmiş ve devrime dair gözlemlerinden bahsetmiştir. Youwei bu raporunda, Osmanlı’nın Qing Hanedanlığı açısından örnek olmasının nedenini, tarihsel olarak iki milletin Hunlardan başlayan ilişkileriyle ve Türkler ile Çinlilerin benzer dönemlerde benzer sorunlarla boğuşmakta oluşuyla ilişkilendirmiştir (Fidan, 2013Fidan, G. (2013). Çin’den Görünen Osmanlı: Çinli Düşünür Kang Youwei’in Türk Seyahatnamesi. İstanbul: Yeditepe Yayınları.).
ÇKP’nin kuruluş dönemindeki lider kadroları, Mustafa Kemal ve CHP ile Sun Yat-sen ve Guomindang arasında bir analoji kurarak ondan Milliyetçi Parti olarak bahsetmişler ve Çin’de devrimin başarıya ulaşabilmesi için Türk Devrimi’yle benzer bir yol izlemesi üzerinde durmuşlardır (Demircan & Zhangxu, 2023Demircan, N. & Ye, Z. (2023). Türk Devrimi’nin ÇKP üzerindeki etkisi: Cai Hesen’in Türkiye yazıları. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 4(4), 46-66.; Zhigao, 2010Zhigao, H. [ 黄志高 ] (2010). 1921- 1925 年中国共产党对凯 末尔革命的观察与反应 [Observation and Reaction of Communist Party of China to Turkish Revolution During 1921-1925], Journal of University of Science and Technology Beijing, Vol 26, No 2, June. **).
Çin’deki devrimcilerin Türk Devrimine ve Mustafa Kemal Atatürk’e olan ilgilerinin nedenlerini toplu olarak derinlemesine inceleyen bir çalışma bulunmamaktadır. Bu konuda Huang Zhigao (2010Zhigao, H. [ 黄志高 ] (2010). 1921- 1925 年中国共产党对凯 末尔革命的观察与反应 [Observation and Reaction of Communist Party of China to Turkish Revolution During 1921-1925], Journal of University of Science and Technology Beijing, Vol 26, No 2, June. **), Wu Haiyong (2013Haiyong, W. 吴海勇 (2013). 国共合作决策关键期土 耳其革命对中共的影响 [The Impact of the Turkish Revolution on the CPC during the Critical Period of KMT- CPC Cooperation], 历史回溯, 上海党史与党建, July, 22-24.), Chen Gong (2023Gong, Chen (2023). Revolutionaries on revolutionaries: how Chinese Xinhai revolutionaries and Young Turks viewed each other, Middle Eastern Studies, 59:6, 903-915), Sun Menglin ve Huang Zhigao’nun (2019aMenglin, S. and Zhigao, H. (2019a). Analysis on Li Dazhao’s Thought of National Rejuvenation during May 4th Movement. Journal of Shenyang University of Technology (Social Science Edition), 12: 1, February, 93-96.) makaleleri bulunmaktadır. Ayrıca geçtiğimiz yıl Ye Zhangxu (2023Demircan, N. & Ye, Z. (2023). Türk Devrimi’nin ÇKP üzerindeki etkisi: Cai Hesen’in Türkiye yazıları. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 4(4), 46-66.) ile ÇKP’nin kuruluş dönemi liderlerinden Cai Hesen’in Türkiye yazılarını değerlendirdiğimiz makale bulunmaktadır. Genel olarak var olan çalışmalar, Çince olması nedeniyle ne yazık ki hem Türkiye’de hem de uluslararası akademik dünyada pek bilinmemektedir. Bu nedenle bu çalışmada Çin’in reformistleri, devrimcileri ve ÇKP’nin ilk lider kadrosunun Kemalist Devrim’e duyduğu ilginin, var olan çalışmalar üzerinden toplu olarak değerlendirilmesi, özellikle Sun Yat-sen ile Mustafa Kemal arasında kurdukları tarihsel bağ ve bu tarihsel bağı kurmalarına neden olan sürecin incelenmesi önemli bir akademik boşluğu dolduracaktır.
ÇKP Kadrolarının Sun Yat-sen Değerlendirmesi
ÇKP’nin ilk kuşak liderleri, Sun Yat-sen’in devrimci davasının Çin Demokratik Devrim’in temeli olduğunu düşünüyordu ve Çin üzerindeki etkisi konusunda da hemfikirdi (Yanfu, 2001Yanfu, X. 谢启福 (2001). 伦党的第一代领导对孙中山的评价 [The Fair Judgement on Dr. Sun Yat-sen by the First Generation of the CPC’s Leadership], Journal of Yanbian Communist Party Institute, Vol 16, No 6, November, 44-46.). ÇKP, Sun Yat-sen’in yarım kalan davasını tamamlamayı, yani burjuva devriminin bayrağını sosyalizme yükselterek Çin Devrimini başarıya ulaştırmak hedef olarak koymuştur. Diğer taraftan Sun Yat-sen’in devrimci yılmaz azmi ÇKP üyelerine de büyük bir ilham vermiştir. Örneğin Mao Zedung, “Sun Yat-sen’in devrimci çabaları 40 yıl boyunca pek çok zorlukla ve dönemeçle karşılaştı. Ancak her zaman daha dinç, boyun eğmez ve azimli oldu ve daha fazla çaba sarf etti” demiştir. Diğer bir ÇKP lideri Dong Biwu ise “Sun Yat-sen, devrimci hareketi çok zor koşullar altında örgütledi ve yönetti. Pek çok yenilgiye uğramıştı. Ancak davasının doğruluğuna güçlü bir inancı vardı ve hiçbir başarısızlık onu yıldırmadı” demiştir (Yanfu, 2001Yanfu, X. 谢启福 (2001). 伦党的第一代领导对孙中山的评价 [The Fair Judgement on Dr. Sun Yat-sen by the First Generation of the CPC’s Leadership], Journal of Yanbian Communist Party Institute, Vol 16, No 6, November, 44-46.). Sun Yat-sen’in devrimci kararlığının hem Mao Zedung’u hem de Dong Biwu’yu etkilediği görülmektedir. Mao Zedung, “Birçoğu cesaretini yitirdiğinde hatta zorluklar karşısında teslim olup kaçtığında, Dr. Sun her zaman kararlıydı” demiştir. Sun Yat-sen ile ilk görüşmesinde Dong Biwu, Sun Yat-sen’in devrimci iyimserliğinden derinden etkilenmiş ve “başarısızlıktan sonra cesaretimizin kırılmamasını, tekrar tekrar çok çalışmamızı, devrimin bir tesadüf olmadığını, başarısızlıktan bir ders çıkardığımız ve hatalarımızı düzelttiğimiz sürece iyi çözümler önererek devrimi sürdürebileceğimizi” söylediğini belirtmiştir (Yanfu, 2001Yanfu, X. 谢启福 (2001). 伦党的第一代领导对孙中山的评价 [The Fair Judgement on Dr. Sun Yat-sen by the First Generation of the CPC’s Leadership], Journal of Yanbian Communist Party Institute, Vol 16, No 6, November, 44-46.).
ÇKP’nin ilk dönem lider kadroları Sun Yat-sen’in bıraktığı devrimci mirasın ve Üç Halk İlkesi programının Çin Devriminin başarıya ulaştırılması yolunda önemli katkıları olduğunu düşünmekteydi. Örneğin Dong Biwu “Bu devrim, Çin halkının uyanışını teşvik etmede ve emperyalizmle feodalizmin egemen düzenini yıkmada önemli bir rol oynamıştır” demiştir (Yanfu, 2001Yanfu, X. 谢启福 (2001). 伦党的第一代领导对孙中山的评价 [The Fair Judgement on Dr. Sun Yat-sen by the First Generation of the CPC’s Leadership], Journal of Yanbian Communist Party Institute, Vol 16, No 6, November, 44-46.). Diğer yandan Qing Hanedanlığında sorunların reform yoluyla çözülebileceğini düşünenler bulunuyordu. ÇKP’nin Sun Yat-sen’in mirasına sahip çıkmasında Sun Yat-sen’in reformistlerden ayrılarak devrimci bir çizgi izlemesinin etkili olduğu görülmektedir. Çünkü Dr. Sun, iki bin yıllık feodal monarşi sistemine son vererek halkın egemenliğine dayanan bir Cumhuriyet kurmak istiyordu. Li Dazhao, Sun Yat-sen’in ölümünün birinci yıldönümünde, 12 Mart 1926’da yayınladığı bir yazısında, Sun Yat-sen önderliğindeki milli devrimci hareketin Çin’in milli kurtuluş tarihinin merkezi ve en önemli parçası olduğunun altını çizmiştir. Dazhao, Sun’un yetiştiği dönemin Çin’in büyük acılar çektiği bir döneme denk gelmesinin devrimci karakterinin gelişmesinde etkili olduğunu düşünmektedir. Dazhao yine 1926 yılında yazdığı bir başka yazısında Sun Yat-sen’in öğretilerinin devrimin ilerleyişine rehberlik eden bir pusula işlevi gördüğünün altını çizmiş ve hatta Asya’nın uyanışına hizmet ederek dünya devrimci dalgasına katkıda bulunduğunu vurgulamıştır (Dazhao, 2006a: 150-152Dazhao, L. (2006). 李大钊全集第一卷 [Li Dazhao Collected Works 1] 人民出版社 [ The People Press ].).
Sun Yat-sen’in ölümünün ardından ÇKP’nin ilk yayın organı olan Kılavuz’ da (Çince: 向导 ) Sun Yatsen özel sayısı hazırlanmıştır. Bu özel sayıda ÇKP Merkez Yürütme Komitesi Sun Yat-sen’in ölümü üzerine Kılavuz’da yayınladığı bildiride ÇKP’nin Guomindang ile işbirliğini devam ettireceğini belirtmiştir. Sun Yat-sen hayatını kaybetse de Çin’in, emperyalizme ve Çin’deki işbirlikçileri olan savaş ağalarına karşı mücadelenin devam ettiği vurgulanmıştır (The Central Executive Committee of the Communist Party of China, 1925aThe Central Executive Committee of the Communist Party of China 中国共产党中央执行委员会 (1925a). 中国 共产党为孙中山之死告中国民众 [The Communist Party of China appeals to the Chinese people for the death of Sun Yat-sen], The Guide, Issue 107, March 21.). Yine ÇKP Merkez Yürütme Komitesi’nin Guomindang’a sunduğu açık taziye mektubunda ÇKP ile Guomindang arasındaki birliğin Sun Yat-sen’in doktrinini ihlal etmemeden, değiştirmeden ve Sun’un devrimci öğretisine dayanarak devam ettirilmesi gerektiği belirtilmiştir (The Central Executive Committee of the Communist Party of China, 1925bThe Central Executive Committee of the Communist Party of China 中国共产党中央执行委员会 (1925a). 中国 共产党为孙中山之死告中国民众 [The Communist Party of China appeals to the Chinese people for the death of Sun Yat-sen], The Guide, Issue 107, March 21.).
ÇKP önderlerinden Cai Hesen, “Sun Yat-sen’in ölümü ve Ulusal Devrim” başlıklı yazısında Sun Yatsen’in ölümünden sonra Çin Devrimci Hareketi’nin politikasının tartışılması gerektiğini vurgulamıştır. Hesen’in yazısındaki vurguları şu şekildedir: “Çin ulusal devriminin özelliği, uluslararası kapitalist emperyalizmi devirirken, onun araçları olarak Çin savaş ağalarını da devirmektir. (…) Çin devrimi, Türkiye, İran, Hindistan, Mısır ve diğer tüm sömürgelerdeki mevcut devrimci hareketler gibi, dünya devrimci hareketinin bir parçasıdır. Çin devriminin başarılı olması için dünya devrimci hareketiyle, yani Batı proletaryasının devrimiyle birleşmesi gerekir, çünkü ikisinin de düşmanı aynıdır ve her ikisinin de amacı kapitalist emperyalizmi devirmektir. Sun Yat-sen’in vasiyeti oldukça doğrudur: ‘Kendimi 40 yıldır ulusal devrime adadım ve amacım özgürlük ve eşitlik aramaktır. Çin. Bu amaca ulaşmak için insanları harekete geçirmeli ve bana dünyada eşiti gibi davranan ulusu birlikte savaşmak için birleştirmeliyiz.’ 1917’de Rusya’daki Ekim Devrimi’nden önce tüm dünya kapitalist emperyalist güçler tarafından yönetiliyordu.
Başarılı olacak mı? Türk devrim hareketinin geçmişteki başarısızlığı gibi, Türk devriminin bugünkü başarısı da Ekim Devrimi’nin zaferi ve Sovyetler Birliği ile temasa kadar olmamıştır. Bu nedenle, kendisi her ne kadar başarılı olmasa da Sun Yat-sen’in 40 yıllık deneyimi gerçekten başarıya yol açtı. Sun Yat-sen ölürken uzun vadeli mücadele deneyimini ve Guomindang’ı geride bıraktı. Tüm ülkenin ezilen halkı, Çin devrimini tamamlamak için Sun Yat-sen’in bu değerli mirasını devralmalıdır”
Hesen, Sun Yat-sen’in emperyalizm ve savaş ağalarının yenilgiye uğratılmasının sembolü olduğunu belirtmiştir. Ayrıca Hesen’in, Çin, Türkiye, İran, Hindistan ve Mısır’daki devrimlerin emperyalizme darbe vuran hareketler olarak nitelendirmesi ve Türkiye’nin Sovyet Rusya ile işbirliğine işaret etmesi, Kemalist Devrim ile Sun Yat-sen arasındaki tarihsel bağ üzerinde durduğunu göstermektedir.
Özellikle Mao Zedung’un gençlik yıllarında Sun Yat-sen’in mirasından etkilendiği ve Üç Halk İlkesine sahip çıktığı açıktır. Mao Zedung 1927 yılında Hunan’daki köylü hareketi üzerine yazdığı raporda şöyle diyordu: “Bu feodal güçleri yıkmak, milli devrimin gerçek hedefidir. Ömrünün milli devrime adadığı 40 yılı boyunca, Dr. Sun Yat-sen’in yapmak isteyip de yapamadığı şeyleri, köylüler birkaç ay içinde yaptılar.” (Mao, 2000: 58Mao, Z. (2000). Seçme Eserler I. İstanbul: Kaynak Yayınları.) “Bazı köylüler de şimdi Dr. Sun Yat-sen’in vasiyetnamesini ezbere okuyabilmektedirler.
Köylüler bu vasiyetnameden ‘özgürlük’, ‘eşitlik’, ‘Üç Halk İlkesi’ ve ‘adil olmayan anlaşmalar’ gibi kavramları almakta ve bunları eksik de olsa günlük hayatlarında uygulamaktadırlar. Eşraftan biri, yolda köylünün biriyle karşılaşınca, yol vermek istemeyip de onun onurunu kıracak olsa, köylü öfkeyle, ‘Bana bak yerel zorba, sen Üç Halk İlkesi’ni bilmiyor musun?’
diye bağırmaktadır. Eskiden Changsha dolaylarında sebze yetiştiren köylüler ürünlerini satmak için şehre geldiklerinde polis tarafından tartaklanırlardı. Şimdi köylülerin artık bir silahı var. Bu silah, Üç Halk İlkesi’dir. Polis, sebze satan bir köylüye vuracak ya da küfredecek olsa, köylü hemen Üç Halk İlkesi’ne sığınarak cevap vermekte ve polisi susturmaktadır” (Mao, 2000: 87-88Mao, Z. (2000). Seçme Eserler I. İstanbul: Kaynak Yayınları.).
Mao, 1937 yılındaki “Japonya’ya karşı direnme döneminde ÇKP’nin Görevleri” başlıklı raporunda Üç Halk İlkesi hakkında şöyle demekteydi: “ÇKP’nin kendi siyasi ve iktisadi programı vardır. Azami programı, Üç Halk İlkesi’nden farklı olan sosyalizm ve komünizmdir. Fakat ÇKP’nin demokratik devrim programı ile Guomindang’ın 1. Milli Kongresi tarafından ilan edilen Üç Halk ilkesi programı esas olarak çelişmez. Bu yüzden biz, Üç Halk İlkesi’ni reddetmek bir yana, bu ilkeleri bağlılıkla uygulamaya hazırız” (Mao, 2000: 374-375Mao, Z. (2000). Seçme Eserler I. İstanbul: Kaynak Yayınları.).
ÇKP’nin 7. Ulusal Kongresi, Yeni Demokratik Devrim döneminde düzenlenen en önemli ulusal kongreydi. 1945 yılında Yan’an’da düzenlenen 7. Ulusal Kongre sırasında Mao Zedung, hazırladığı rapor ve konuşmalarda Sun Yat-sen’den birçok kez söz etmiştir. Sun Yat-sen, 7. Ulusal Kongre’nin hazırlık toplantısındaki konuşmada iki kez anılmış; “Koalisyon Hükümeti Üzerine” raporunda Sun Yat-sen’e 6’sı doğrudan alıntı 27 atıf yapılmıştır (Chenggui, 2005Chenggui (2005). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Mao Zedong’un ÇKP’nin 7’nci Ulusal Kongresi’nde Sun Yat-sen hakkındaki temel görüşü “Sun Yat-sen’in bayrağını yükseltmek için açık bir zihne sahip olmalıyız” şeklindeydi (Chenggui, 2005Chenggui (2005). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
ÇKP’nin Sun Yat-sen’e ve Üç Halk İlkesine sahip çıkışı, zamana göre evrim geçirmiştir. Birleşik Cephe döneminde, Japonya’ya Karşı Direniş savaşı boyunca, tüm ulusu harekete geçirmek için Sun Yat-sen’e sahip çıkılmış ve Üç Halk İlkesi’nin sıkı çalışma ruhu ön plana çıkarılmıştır. Diğer taraftan ÇKP yöneticileri, dönem dönem Guomindang’ın Sun Yat-sen’in mirasından sapmasını eleştirmiştir (Zhang, 2019Zhang, W. (2019). Pushing Political Agenda in Name of SUN Yet-sen: Changes in the Political Implications of the CPC’s Commemoration of SUN Yat-sen in the Past 100 Years. Journal of Shenzhen University, Vol. 36, No. 2, 146-160.). Marksizm’in Çinlileştirilmesi, Sun Yat-sen’i anma söyleminde, Sun Yat-sen’i öncü ve ÇKP’yi ise halefi olarak görerek demokratik devrim programını ve birleşik cephe politikasını oluşturmuştur. ÇKP, Sun Yat-sen’in ölümünden sonra onu ulusal devrimin sembolü olarak resmederek Üç Halk İlkesi bayrağı altında birleşik cepheyi güçlendirmiş ve genişletmiştir. Böylelikle Sun Yat-sen’in eylemleri ve programı, Çin’in ulusal demokratik devriminin tamamlanmamış davası olarak görülmüştür (Zhang, 2019Zhang, W. (2019). Pushing Political Agenda in Name of SUN Yet-sen: Changes in the Political Implications of the CPC’s Commemoration of SUN Yat-sen in the Past 100 Years. Journal of Shenzhen University, Vol. 36, No. 2, 146-160.).
29 Nisan 2005’te ÇKP Genel Sekreteri Hu Jintao ve Guomindang Başkanı Lien Chan, Pekin’de bir araya geldi. Bu buluşma, Çin iç savaşı sonrasında ÇKP ile Guomindang liderleri arasındaki ilk buluşmaydı. Hu Jintao konuşmasında şunları söylemişti: “Dr. Sun Yat-sen büyük bir vatansever ve ulusal kahramandır. O, Çin ulusal devriminin büyük öncüsüdür. Dr. Sun Yat-sen, Çin ulusu ve Çin halkı için birçok değerli manevi miras bıraktı. Miras almak ve sonsuza dek devam etmek bize layıktır” (Chenggui, 2005: 61Chenggui (2005). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
ÇKP önderlerine göre Sun Yat-sen ile Mustafa Kemal Benzerliği
ÇKP ile GMD arasında birleşik cephenin kurulması, ÇKP’nin ilk lider kadrosunun Sun Yat-sen’e, onun Üç Halk İlkesine ve Türk Devrime olan ilgisini artırmıştır. (Demircan & Ye, 2023Demircan, N. & Ye, Z. (2023). Türk Devrimi’nin ÇKP üzerindeki etkisi: Cai Hesen’in Türkiye yazıları. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 4(4), 46-66.). Çin ile Türkiye’nin aynı dönemde içinden geçtiği benzer sorunlar ve Türkiye’nin Kurtuluş Savaşı sırasında Sovyet Rusya ile işbirliği yolunu izlemesi ve devrimi başarıya ulaştırması, ÇKP’nin Kemalist Devrim’e yakından ilgi göstermesine neden olmuştur (Zhigao, 2010Zhigao, H. [ 黄志高 ] (2010). 1921- 1925 年中国共产党对凯 末尔革命的观察与反应 [Observation and Reaction of Communist Party of China to Turkish Revolution During 1921-1925], Journal of University of Science and Technology Beijing, Vol 26, No 2, June. **). ÇKP’nin erken dönem liderlerinde Gao Junyu ve Cai Hesen Türk ordusunun Büyük Taarruzu başarıya ulaştırarak Kurtuluş Savaşı’nı zaferle sonuçlandırmasını coşkuyla karşılamışlardır (Demircan & Ye, 2023Demircan, N. & Ye, Z. (2023). Türk Devrimi’nin ÇKP üzerindeki etkisi: Cai Hesen’in Türkiye yazıları. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 4(4), 46-66.). 22 Eylül 1922’de Guomindang’ın resmi yayın organı olan Minguo Ribao’ da ( 民国日报 ) Eshi takma isimli bir yazar “Mustafa Kemal Paşa’nın Zaferi” başlıklı bir şiir yazarak Türkiye’nin zaferini “ezilen milletlerin zaferi” olarak tanımlamış ve “Hepimiz Mustafa Kemal için ölebiliriz” diye yazmıştır (Demircan, 2023Demircan, N. & Ye, Z. (2023). Türk Devrimi’nin ÇKP üzerindeki etkisi: Cai Hesen’in Türkiye yazıları. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 4(4), 46-66.). ÇKP’nin erken dönem liderlerinden Qu Qiubai, Sun Yat-sen’in en büyük tarihsel başarısının, Çin devrimi için başarıya giden doğru yol olan, Sovyet Rusya ve ÇKP ile birleşik cephe kurması ve işçi ve köylülerin yanında durması olduğunu vurgulamıştır (Longyan, 2012Longyan, Z. 周龙燕 (2012). 瞿秋白对孙中山及其三民主义之评价的当下性思考 [Modern Revelations Of Qu Qiubai’s Evaluation on Sun Yat-sen and the Three People’s Principles]. Journal of Xuzhou Institute of Technology (Social Sciences Edition), 27: 5, September, 81-85.).
ÇKP’nin kadroları Türk Devrimi ile Çin Devrimi arasında bağ kurarken Mustafa Kemal Atatürk ve Sun Yat-sen’i burjuva demokratik devriminin önderleri olarak tanımlamışlardır. Li Dazhao, GMD ile ÇKP arasında Birinci Birleşik Cephenin inşa edilmesinde ÇKP içinde kadroların ikna edilmesinde kilit bir figürdü (Shan, 2024: 163Shan, P. F. (2024). Li Dazhao China’s First Communist. New York: Suny Press.). Li Dazhao, Çin’in Batı gibi kapitalist endüstriyel kalkınmasını tamamlamadığını ve işçi sınıfının gelişmediğini, bu nedenle bir proleter devrimin olacağına yönelik umudunun olmadığını belirtiyordu (Meisner, 1967: 210Meisner, Maurice (1967). Li Ta-Chao and the Origins of Chinese Marxism. Cambridge: Harvard University Press.).
Türk devriminin başarısı Çin halkına ulusal diriliş ruhunu keşfetme konusunda ilham vermiş aynı zamanda dönemin ÇKP liderliğinin dikkatini Türk devrimine çekmiş ve bunu Çin ulusunun gençleşmesi açısından bir örnek olarak ele almıştır (Menglin & Zhigao, 2019bMenglin, S. and Zhigao, H. (2019a). Analysis on Li Dazhao’s Thought of National Rejuvenation during May 4th Movement. Journal of Shenyang University of Technology (Social Science Edition), 12: 1, February, 93-96.). Yine, Sovyetler Birliği, Çin devriminin başarıya ulaştırılmasında Türk Devrimi örneğini kullanıyordu. Özellikle Komintern Temsilcisi Marin ve ÇKP’nin önderleri, Guomindang ile ÇKP arasında birleşik cephe oluşturulması ve Sovyet Rusya’nın desteğinin alınmasında Türkiye örneğini oldukça sık kullanmıştır (Haiyong, 2013Haiyong, W. 吴海勇 (2013). 国共合作决策关键期土 耳其革命对中共的影响 [The Impact of the Turkish Revolution on the CPC during the Critical Period of KMT- CPC Cooperation], 历史回溯, 上海党史与党建, July, 22-24.; Demircan & Ye, 2023Demircan, N. & Ye, Z. (2023). Türk Devrimi’nin ÇKP üzerindeki etkisi: Cai Hesen’in Türkiye yazıları. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 4(4), 46-66.). O dönemde ÇKP önderlerinin Kemalist Devrim’le ilgili bakış açısı, Çin’in Sovyet Rusya ile ittifak kurma ve Sun Yat-sen ile işbirliği yapma konusundaki stratejik niyetini yansıtıyordu (Zhigao, 2010Zhigao, H. [ 黄志高 ] (2010). 1921- 1925 年中国共产党对凯 末尔革命的观察与反应 [Observation and Reaction of Communist Party of China to Turkish Revolution During 1921-1925], Journal of University of Science and Technology Beijing, Vol 26, No 2, June. **). 12 Ekim 1925 tarihli Kılavuz’da yayınlanan makalesinde Chen Duxiu Sovyet Rusya’nın Türkiye’ye yaptığı yardımlarının arkasında sömürgeleştirme niyeti olmadığının altını çizmiştir. Sovyet Rusya’nın her yönden emperyalizmin saldırısı altında olduğunu ve bu nedenle Sovyet Rusya’nın Çin, Almanya, Türkiye gibi ezilen ülkelerle birlikte çalışmaya ve işbirliği yapmaya ihtiyaç duyduğunu belirtmiştir. Duxiu emperyalizmin saldırısına direnmek için dünyanın Çin, Almanya, Türkiye gibi ülkelerle birleşik bir cephe oluşturması gerektiğini belirtmiştir (Jianshu, 2009: 526-531Jianshu, Ren任建樹 (2009), 陈独秀著作选编1923-1925第三卷 [Selected Writings of Chen Duxiu 1923-1925, Volume III]. Shanghai: 上海人民出版社 [Shanghai People’s Publishing House].). Duxiu, 7 Kasım’da yayınladığı bir başka makalesinde Rusya’daki Ekim Devrimi’nin sadece işçi ve köylülerin milli kurtuluşuna neden olmadığı aynı zamanda Türkiye, Çin ve İran gibi devrimlere yardım ederek dünya devrimlerine etkisi olduğunu vurgulamıştır (Jianshu, 2009: 537-540Jianshu, Ren任建樹 (2009), 陈独秀著作选编1923-1925第三卷 [Selected Writings of Chen Duxiu 1923-1925, Volume III]. Shanghai: 上海人民出版社 [Shanghai People’s Publishing House].).
Chen Duxiu 16 Nisan 1924 tarihli Kılavuz’da yayınlanan bir makalesinde Çin’de monarşinin Konfüçyüsçülük ile beslendiğini belirterek Türkiye’nin cumhuriyet rejimine geçmesinden sonra halifeliği tasfiye etmesine atıf yapmıştır (Jianshu, 2009: 251- 252Jianshu, Ren任建樹 (2009), 陈独秀著作选编1923-1925第三卷 [Selected Writings of Chen Duxiu 1923-1925, Volume III]. Shanghai: 上海人民出版社 [Shanghai People’s Publishing House].).
Duxiu makalelerinde genel olarak ÇKP ile Guomindang arasındaki işbirliğinin devam ettirilmesi için Türkiye örneğini sıklıkla vurgulamıştır. Chen Duxiu’nun sadece Türkiye’yi konu alan tek makalesi Halifeliğin kaldırması sonrası yazdığı yazıdır. Duxiu yazısında Türkiye’nin Kurtuluş Savaşı’nı kazanması ve Sovyet Rusya ile işbirliği yapması ve halifeliğin kaldırılmasını, büyük hamleler olarak değerlendirmiştir. Çin’in hala emperyalist güçlere ve savaş ağalarına boyun eğmiş durumda olduğunu belirterek, Türkiye’deki devrimci atılımların Çin’e örnek olması gerektiğini belirtmiştir (Jianshu, 2009: 228Jianshu, Ren任建樹 (2009), 陈独秀著作选编1923-1925第三卷 [Selected Writings of Chen Duxiu 1923-1925, Volume III]. Shanghai: 上海人民出版社 [Shanghai People’s Publishing House].). Duxiu makalesinde feodal güçlerin emperyalist kuvvetlerle işbirliği yaparak devrimci güçlerin karşısında konumlandığının altını çizmekte, bu nedenle Türkiye’nin çok önemli bir iş başardığını belirtmektedir.
Guomindang üyelerinden Yi Sheng 1927 yılında yazdığı “Başkan Sun bize Türkiye’den ders çıkarmayı öğretti” başlıklı yazısında Türkiye’nin kendi ayakları üzerinde durarak devrimi gerçekleştirmesini övmüştür. Ayrıca yazısında Sun Yat-sen’in de Kemalist Devrimi örnek aldığını şu cümleyle belirtmiştir: “Dr. Sun, milliyetçilik üzerine verdiği ilk derste Türkiye’yi ve kendi kurtuluşunu aramak için Rus devrimiyle el ele verebilmesini övdü” (Yisheng, 1927Yisheng (1927). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Yine Guomindang’ın sağ kanat önderlerinden Hu Hanmin ile Sun Yat-sen’in oğlu Sun Ke, 1928 yılında Türkiye’ye bir ziyaret gerçekleştirerek Türk Devrimi üzerine gözlemler yapmıştır. Hu Hanmin, 1930 yılında Türkiye’deki gözlemleri üzerine yaptığı bir konuşmada, Türk yetkilileriyle yaptığı görüşmelerde Sun Yat-sen’in Üç Halk İlkesi’den Milliyetçilik ilkesinin Türkiye’de güçlü olduğu fakat Demokrasi ve Halkın Esenliği ilkelerine çok dikkat edilmediğini belirtmiştir (Öztürk, 2018: 8-12 & Fidan, 2017Öztürk, A. (2018). Cumhuriyetin İlk Yıllarında Çin Guomindang Partisi Üyelerinin Türkiye Ziyareti: Hu Hanmin’in Türkiye Gözlemleri. Doğu Asya Araştırmaları Dergisi, 1(2), 1-32.).
Guomindang kadrolarının Kemalist Devrime ilgisi oldukça yüksektir ve bu nedenle Türkiye ile hızlı bir diplomatik ilişki kurarak Türk Devrimi’nden öğrenmeye çalışmıştır. Guomindang’ın önemli generallerinden biri olan He Yaozu, Çin Cumhuriyeti’nin ilk büyükelçisi olarak Türkiye’ye atanmıştır.2 He Yaozu verdiği ilk demeçte “Türk İnkılabını inceleyerek memleketimize uygulamaya çalışacağım” demiştir (Demircan, 2021: 31Demircan, N. (2021). İki cumhuriyet arasında etkileşim: Türkiye Cumhuriyeti ile Çin Cumhuriyeti ilişkileri (1923-1949). BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 3(1), 26-39.). Ayrıca Yaozu 1936 yılında yazdığı “Türkiye’nin Ulus İnşası ve Üç Halk İlkesi” makalesinde Kemalizm ilkeleri ve pratiğinin Çin’in Üç Halk İlkesi’yle uyumlu olduğunun altını çizmiştir (Fidan, 2017: 88-99Fidan, G. (2017). Cumhuriyet’in Çinli Misafirleri. İstanbul: Türkiye İş Banka Kültür Yayınları.). Mao Zedung 1940 yılındaki bir yazısında, Çin’de 1920’li ve 1930’lu yıllarda Kemalist Devrimin Çin’e uygun bir model olduğunu düşünenlerin bulunduğundan bahsetmektedir: “1927’deki Birinci Büyük Devrim başarısızlıkla sonuçlandıktan sonra, Çin burjuvazisinin bazı mensupları Kemalizm’i ateşli bir şekilde savunmamışlar mıydı? Ama Çin’in Kemali nerede?” (Perinçek, 1991: 164Perinçek, D. (1991). Lenin, Stalin, Mao’nun Türkiye Yazıları. İstanbul: Kaynak Yayınları.).
İkinci Çin-Japon Savaşı sırasında Kurtuluş Savaşı’nın başarıları Çinli devrimciler için bir ilham kaynağı olmuştur. Özellikle Guomindang’ın kadroları Türk devriminin merkezi olan Ankara ile İkinci Çin-Japon Savaşı sırasında başkent olan Chongqing arasında “Chongqing Bizim Ankara’mızdır”, “Çin’in Ankara’sı” ve “Sichuan Çin’in Ankara’sıdır” gibi makalelerle analojiler kurmuşlardır (Demircan & Ye, 2024Demircan, N. & Ye, Z. (2024). İkinci Çin-Japon Savaşı Sırasında Rol Model Olarak Ankara: “Chongqing Bizim Ankara’mız!”. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 6(1), 92-103.).
Mustafa Kemal Atatürk’ün ölüm haberini duyuran 12 Kasım 1938 tarihli bir gazete haberinde, Sun Yat-sen’in doğum yıldönümünde Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kemal Atatürk’ün ölüm haberini alarak büyük bir acı hissedildiği belirtilmiştir. Haberde şu şekilde yazılmıştır: “Yakın Doğu’nun hasta adamı olarak bilinen Türkiye ile Uzak Doğu’nun hasta adamı olarak bilinen Çin kardeştir. İki ülke neredeyse umutsuz durumdaydı. Fakat neyse ki bir lider ve bir kurtarıcı ortaya çıktı ve sonunda iki yeni ülke inşa etti ve karanlığa ışık tuttu” (Yi, 1938Yi, S. [ 一士 ] (1938). 孫中山與凱末爾 [Sun Yat-sen and Kemal]. 南华日报 [ South China Daily ], November 12, p.4). Haberde Sun Yat-sen ile Mustafa Kemal Atatürk’ün doğum ve ölüm tarihlerinin benzerliği, ülkelerin benzer dönemde gerilemesi ve ülkenin kaderlerinin iki devrimci liderle değiştiğine dair vurgular, Çinlilerin gözüyle iki ülkenin kaderi hakkında kurulan tarihsel bağın yansımasıdır.
Türk ve Çin devrimleri özünde hem anti-emperyalist hem de feodalizm karşıtı olması nedeniyle benzerdir ancak gelişimleri itibariyle birbirinden farklıdır. İki liderin ortaya koydukları programların benzerliği olduğu gibi devlet tecrübesi ve statü gibi farklar da bulunmaktadır. Mustafa Kemal Atatürk’ün Altı Ok’undaki Milliyetçilik, Halkçılık ve Devletçilik ilkeleri ile Sun Yat-sen’in Üç Halk İlkesi’ni oluşturan Milliyetçilik, Demokrasi ve Halkın Esenliği ilkeleri arasında benzerlik bulunmaktadır (Sanyi, 2022Sanyi, W. (2022). Mustafa Kemal Atatürk’s’ Halkçılık and Devletçilik’: A Comparison with Sun Yat-sen’s Political Thought. BRIQ Belt and Road Initiative Quarterly, 3(1), 40-49.). Diğer taraftan Mustafa Kemal ordu geleneğinden gelen bir liderdi diğer taraftan Nanjing’de kurulan geçici hükümetin başkanı Sun Yat-sen bir statüye, mali kaynağa ve 1924 yılına kadar güçlü bir orduya sahip değildi. (Dong, 1998Dong, L. 卢旭东 (1998). 浅析孙中山革命与基马尔革命之异同 [Analyzing the Similarities and Differences between Sun Yat-sen’s Revolution and Kemal’s Revolution], 广东社会科学，Issue 2.). İki devrimci arasındaki bu benzerlikler Çin’in ilerici ve devrimcilerini araştırmaya ve keşfetmeye itmiştir.
Sonuç
Çinli devrimcilerin Türk Devrimine ve Mustafa Kemal Atatürk’e duydukları ilginin altında Qing Hanedanlığı ile Osmanlı Devleti’nin aynı dönemde benzer bir kaderi paylaşması ve 1908 Jön Türk Devrimi ile Xinhai Devriminin paralel seyretmesi yer almaktaydı. Diğer taraftan, Asya’daki milli devrimlerin yükselişi ve milli devletlerin kuruluşu sırasında, Çin devrimcileri birbirinden öğrenmeyi ve hatalardan ders çıkarmayı önüne koydu.
Çinli devrimciler, Sun Yat-sen ile Mustafa Kemal Atatürk arasında bağ kurarak, her iki devrimcinin anti-emperyalist olması, monarşiyi devirmesi ve burjuva demokratik devrimi atılımına önderlik etmesine dikkat çekmiştir. ÇKP’nin kadrolarının Türk devrimi ile Çin devrimi arasında bir bağ kurmasında etkili olan bir diğer faktör de Sovyet Rusya’nın Kurtuluş Savaşı sırasında Türkiye’ye destek olması ve iki ülke arasında kurulan dostluk ilişkisidir. ÇKP’nin kadrolarının, Türkiye ile Sovyetler arasında kurulan ilişki modelinin Çin için de geçerli olabileceğine yönelik bir beklentisi olmuştur. Diğer taraftan Çinli aydın ve devrimciler Türkiye’nin içinden geçtiği devrim ve reform süreçlerini de yakından takip etmiştir. Saltanatın kaldırılması, kapitülasyonlara son verilmesi, dil ve eğitimdeki yenileşme hareketleri Çinli devrimciler tarafından ilgiyle karşılanmıştır.
